Ιθαγενείς

Στρατηγικές για την έξοδο Ι: Η κοινωνική αλληλεγγύη απέναντι στην κρίση της παγκοσμιοποίησης

4 Σχόλια

Επειδή πολύ… κλάψαμε για την κατάντια τούτης της χώρας, καιρός είναι να ανασκουμπωθούμε, γιατί κοντεύουμε να καταλήξουμε… μελό.

Σ’ αυτήν εδώ την ενότητα θα παρουσιάζουμε εναλλακτικούς θεσμούς που συστήνουν κινήματα και κοινωνικές πρωτοβουλίες, ως απάντηση στη γενικευμένη πολιτική, οικονομική και κοινωνική κρίση που μαστίζει τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό.

Στην πρώτη δημοσίευση, ένα κείμενο από την Χριστίνα Σταματοπούλου το οποίο δημοσιεύεται στη Ρήξη του Μαρτίου (τ. 50)και αναφέρεται στα τοπικά δίκτυα περιβαλλοντικών, μη εμπορευματικών ανταλλαγών και συνδιαλλαγών.

Α, κι ένα υστερόγραφο: Το «εκσυγχρονιστικό» κεφάλαιο έχει διαλύσει τούτη τη χώρα από την κορφή μέχρι τα νύχια. Απέναντι σ’ αυτήν την κατάσταση, απαντήσεις δεν μπορεί να δώσει ούτε η «αρνητικότητα» του χίτ εντ ράν (ελληνιστί: μπάχαλο), αλλά ούτε και το μαυρογυαλούρικο μοντέλο μιας αριστεράς που πολιτικαντίζει ‘δόθε και ‘κείθε προσπαθώντας να αντλήσει πολιτική υπεραξία από οτιδήποτε κινείται σ’ αυτήν την ακίνητη χώρα. Σε τούτο το παράσιτο, όπου δεν παράγουμε τίποτε, εδώ, όπου το τελευταίο πνευματικό σκίρτημα συνέβη προ… 40ετίας η αμφισβήτηση, ή θα μεταμορφωθεί σε παραγωγική δύναμη κοινωνικής αναμόρφωσης ή δεν θα υπάρξει…

Εδώ και πάνω από 20 χρόνια, αρχικά στις αγγλοσαξονικές χώρες (ΗΠΑ, Καναδάς, Αγγλία), αλλά τελευταία και σε πολλές άλλες, έχει αναπτυχθεί ένα σύστημα ανταλλαγών έξω από το επίσημο εμπορευματικό κύκλωμα, που δεν βασίζεται στην πραγματοποίηση κέρδους, αλλά αποσκοπεί κυρίως στο να ικανοποιηθούν αμοιβαία οι ανάγκες των ανθρώπων και όχι οι ανάγκες της κερδοφορίας των υπεραγορών και των πολυεθνικών.

Το σύστημα αυτό παίρνει πολλές μορφές: τράπεζες χρόνου, συμβολικό νόμισμα, ομόλογα κ.λπ., αλλά το πιο διαδεδομένο είναι το LETS (Local Exchange Trading System – Σύστημα Τοπικών Ανταλλαγών). Το LETS στηρίζεται στην οργάνωση των ανθρώπων σε τοπικό επίπεδο (γειτονιά, μικρή πόλη, χωριό), οι οποίοι, αφού καταγράψουν τις ανάγκες και τις ειδικότητες του καθενός που συμμετέχει, ανταλλάσσουν μεταξύ τους προϊόντα ή υπηρεσίες με βάση τη «μονάδα LETS», η οποία συνήθως αντιστοιχεί στο εθνικό νόμισμα της κάθε χώρας.

Τα δίκτυα αυτά χρησιμοποιούν ένα σύστημα πίστωσης χωρίς τόκο, και γι’ αυτό δεν είναι απαραίτητη η άμεση ανταλλαγή ανάμεσα σε δύο συγκεκριμένα άτομα. Για παράδειγμα, κάποιο μέλος μπορεί να κερδίσει πίστωση προσέχοντας τα παιδιά ενός άλλου μέλους και, στη συνέχεια, να ξοδέψει αυτή την πίστωση αργότερα, χρησιμοποιώντας τις υπηρεσίες κάποιου τρίτου μέλους, που είναι, π.χ., ξυλουργός. Καθώς η πίστωση παρέχεται από τα μέλη του δικτύου προς όφελος των ίδιων των μελών, το LETS θεωρείται σύστημα αμοιβαίας πίστωσης.

Το πρώτο LETS δημιουργήθηκε το 1982 στον Καναδά από έναν Σκοτσέζο, τον Μάικλ Λίντον, που ζούσε στο Βανκούβερ και θέλησε να βοηθήσει τους κατοίκους της περιοχής, η οποία είχε πληγεί από την ανεργία. Πρότεινε λοιπόν τη δημιουργία ενός συστήματος βασισμένου στην ανταλλαγή ειδών και υπηρεσιών, με τη βοήθεια ενός τοπικού νομίσματος, του πράσινου δολαρίου. Η εμπειρία υπήρξε αρκετά θετική και διήρκεσε περί τα πέντε χρόνια. Σήμερα το συγκεκριμένο δίκτυο έχει σβήσει, αλλά αυτό δεν εμπόδισε να αναφυούν σχεδόν παντού ανάλογα δίκτυα.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά, παρόμοια δίκτυα έχουν εξαπλωθεί σε όλο τον πλανήτη, με αποτέλεσμα ένα σημαντικό ποσοστό προϊόντων και υπηρεσιών να διακινούνται έξω από το κύκλωμα του εμπορεύματος και του ατομικού κέρδους.

Με το σύστημα των τοπικών ανταλλαγών μπορεί να αξιοποιηθεί η προσφορά του καθενός, είτε αυτός είναι εργαζόμενος, είτε είναι άνεργος, άντρας ή γυναίκα, νέος ή ηλικιωμένος, ντόπιος ή μετανάστης. Γιατί το συμβολικό χρήμα που χρησιμοποιείται δεν προσφέρεται για δημιουργία κέρδους, αλλά αντιπροσωπεύει απλώς και μόνο την αξία των προσφερόμενων προϊόντων ή υπηρεσιών, ώστε να είναι δυνατή η ανταλλαγή τους μεταξύ των μελών. Τα προϊόντα και οι υπηρεσίες αποτιμώνται με βάση την εργασία που περιέχουν και όχι με βάση την εμπορευματική τους αξία. Παράλληλα, δεν πρέπει να υποτιμάται και η συμβολή του συστήματος αυτού στην επανατοπικοποίηση της οικονομίας, επομένως και η οικολογική και κοινωνική σημασία του, ιδιαίτερα σε εποχές οικονομικής κρίσης σαν αυτή που ζούμε σήμερα.

Με το σύστημα αυτό οι άνθρωποι της τοπικής κοινωνίας γνωρίζονται μεταξύ τους, αναπτύσσονται φιλίες στη βάση της αλληλεγγύης και όχι του κέρδους και της εκμετάλλευσης, ενώ ταυτόχρονα ξαναζωντανεύει η τοπική παραγωγή.

Βγαίνοντας από τον φαύλο κύκλο του εμπορεύματος, το χρήμα χάνει την ικανότητά του να δημιουργεί πλούτο για τους ισχυρούς και να απομυζά τον ιδρώτα των εργαζόμενων. Γιατί ακριβώς αυτή είναι η λειτουργία του χρήματος, κάτι που αποκρύπτεται από όλους: ότι, δηλαδή, μέσω του τραπεζικού συστήματος και της κερδοσκοπίας, κατανέμει άνισα τον πλούτο, συγκεντρώνοντάς τον στα χέρια ελάχιστων και ρίχνοντας στη φτώχεια τη συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων.

Λίγα λόγια για την ιστορία του τοπικού χρήματος

Το τοπικό χρήμα δεν είναι κάτι το καινούργιο. Έχει πολύ παλιές ρίζες. «Το συναντάμε το 1819 στο Γκέρνσεϋ, όπου κυκλοφορούν για πρώτη φορά κυβερνητικά μη τοκιζόμενα ομόλογα. Την ίδια χρονολογία, ανάλογα ομόλογα κυκλοφορούν στο Τόκιο και τη Σιγκαπούρη. Το εκπληκτικό αυτής της κίνησης, που έγινε τότε και ζει μέχρι τις μέρες μας, είναι πως, ακόμα και σήμερα, σε αυτές τις περιοχές οι φόροι έχουν κρατηθεί σε πολύ χαμηλά επίπεδα» (Ελευθεροτυπία 9/6/07).

Μια πολύ σημαντική εμπειρία είναι αυτή της πόλης Βοργκλ, στην Αυστρία, κατά τη δεκαετία του 1930. Πρόκειται για μια κωμόπολη 4.000 κατοίκων, που χτυπήθηκε αλύπητα από τη Μεγάλη Κρίση του 1929. Το 1932 η ανεργία είχε φτάσει στο 30%. Ο δήμος είχε συσσωρεύσει χρέη 1,3 εκατομμυρίων αυστριακών σελινίων, ενώ τα αποθέματά του δεν ξεπερνούσαν τις 40.000. Όλες οι εργασίες στην οικοδομή είχαν σταματήσει, όπως και τα έργα του δήμου. Τότε, με πρωτοβουλία του δημάρχου, εκδόθηκαν 32.000 ομόλογα με αρνητικό επιτόκιο 1% κάθε μήνα, ώστε να δίνεται κίνητρο για την ταχεία κυκλοφορία τους. Ένα αντίστοιχο χρηματικό ποσό κατατέθηκε στην τοπική τράπεζα, για να μπορούν τα ομόλογα, οποιαδήποτε στιγμή, να ανταλλαγούν με σελίνια, αλλά με απώλεια 2%, ώστε να αποθαρρύνεται αυτή η μετατροπή. Τα ομόλογα κυκλοφόρησαν τόσο γρήγορα, ώστε μόνο 12.000 μπήκαν πραγματικά σε κυκλοφορία, δημιουργώντας, όμως, αγαθά και υπηρεσίες αξίας 2.547.000 σελινίων!

Τα ομόλογα έγιναν αποδεκτά από τους τοπικούς εμπόρους και τον πληθυσμό. Πραγματοποιήθηκαν δημόσια έργα, όπως επισκευή δρόμων, γεφυρών, δεξαμενών, συστημάτων αποχέτευσης κ.λπ., αξίας 100.000 σελινίων. Τα ομόλογα έγιναν επίσης αποδεκτά και για την πληρωμή φόρων. Μέσα σε ένα χρόνο από την έκδοσή τους, η κυκλοφορία τους ήταν δεκατρείς φορές ταχύτερη από εκείνη του επίσημου σελινιού, ενώ λειτούργησε ως καταλύτης για την τοπική οικονομία. Οι τεράστιες καθυστερήσεις στην πληρωμή των δημοτικών τελών υποχώρησαν εντυπωσιακά. Τα έσοδα του δήμου, από 2.400 σελίνια το 1931, αυξήθηκαν σε 20.400 σελίνια το 1932. Μέσα σε δεκατρείς μήνες, η ανεργία μειώθηκε από 25% στο 10%, τη στιγμή που στην υπόλοιπη Αυστρία είχε φτάσει στο 35%! Ταυτόχρονα, δεν παρατηρήθηκαν αυξήσεις τιμών. Μετά από αυτή την τεράστια επιτυχία, πολλές άλλες πόλεις της Αυστρίας μιμήθηκαν το πείραμα της Βοργκλ. Παρά την επιτυχία του όμως, το πείραμα συνάντησε τη σθεναρή αντίθεση τόσο του τοπικού Σοσιαλιστικού Κόμματος όσο και της Κεντρικής Τράπεζας της Αυστρίας, η οποία θεώρησε ότι απειλείται το μονοπώλιό της πάνω στο νόμισμα και απαγόρευσε το ομόλογο. Έτσι, διακόπηκε η όλη διαδικασία, με αποτέλεσμα να αυξηθεί πάλι η ανεργία και να παρακμάσει η τοπική οικονομία.

Στη συνέχεια, έγιναν και πολλές άλλες προσπάθειες, σε διάφορες χώρες. Η πολιτεία της Αλμπέρτα, στον Καναδά, εξέδωσε τέτοια ομόλογα, τα οποία όμως σταμάτησε, με δίκες, η Τράπεζα του Καναδά. Ανάλογο σύστημα αναπτύχθηκε στη βόρεια Αργεντινή, στην πολιτεία Σάλτα, που επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας. Μάλιστα, στο διάστημα 1984-86, εφαρμόζοντας το σύστημα και στα μαγαζιά, η οικονομία της περιοχής σημείωσε άνοδο κατά 60%. Ήταν τέτοια η οικονομική ανάπτυξη της περιοχής, που η κυβέρνηση της Αργεντινής αναγκάστηκε να δεχθεί να πληρώνονται ακόμα και οι φόροι με αυτά τα συστήματα (βλ. το ενδιαφέρον αφιέρωμα της Ελευθεροτυπίας, στις 9/6/07, σχετικά με τα LETS).

Σήμερα, τα συστήματα τοπικού χρήματος, με διάφορες μορφές, έχουν εξαπλωθεί παγκόσμια: στην Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, την Αφρική, σε πολλές χώρες της Ασίας, στη Λατινική Αμερική (κυρίως στην Αργεντινή), και φυσικά στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Αρκεί να ρίξει κανείς μια ματιά στο διαδίκτυο για να διαπιστώσει την έκτασή τους.

Προοπτικές των συστημάτων τοπικών ανταλλαγών

Χωρίς αμφιβολία, πρόκειται για ένα δύσκολο εγχείρημα. Είναι αλήθεια ότι, συχνά, τα δίκτυα τοπικών ανταλλαγών υποχωρούν, παρακμάζουν, για να εμφανιστούν όμως σύντομα αλλού ή να ξαναζωντανέψουν. Απαιτούν πολλή δουλειά από εθελοντές, που εργάζονται σκληρά, με το όραμα μιας αλληλέγγυας οικονομίας, ενώ έχουν να αντιπαλέψουν το τεράστιο σύστημα της χρηματιστικής κερδοσκοπίας.

Θα πει κανείς ότι όλα αυτά είναι πολύ περιθωριακά συστήματα, σταγόνα στον ωκεανό, χωρίς καμία ουσιαστική επίδραση στην παγκόσμια οικονομία. Και όμως, σήμερα, σε όλο τον πλανήτη, αρκετά εκατομμύρια άνθρωποι συναλλάσσονται μ’ αυτόν τον τρόπο, ενώ τα συστήματα αυτά γνωρίζουν μια ταχύτατη εξάπλωση. Μέσα, δε, στη συγκυρία της παρούσας κοσμογονικής οικονομικής κρίσης, και ακριβώς επειδή απαντούν στα συγκεκριμένα ζητήματα που θέτει μπροστά μας, είναι σίγουρο ότι θα πάρουν ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις. Γιατί, όταν το χρήμα κυκλοφορεί χωρίς τόκο και κέρδος, με μόνο σκοπό την ανταλλαγή προϊόντων και υπηρεσιών, τότε και ο κύκλος των εργασιών αυξάνεται, ενώ αναζωογονείται η τοπική οικονομία, που σήμερα συνθλίβεται κάτω από το βάρος της κρίσης.

Για παράδειγμα, σε ένα τέτοιο σύστημα ανταλλαγών χάνεται η έννοια του ανέργου, μια και ο καθένας μπορεί να προσφέρει κάποια εργασία στο σύνολο και, σε αντάλλαγμα, να αγοράσει ένα ισόποσο προϊόν ή μια υπηρεσία. Ο ηλικιωμένος, που το ισχύον σύστημα πετάει στο περιθώριο, θα μπορεί επίσης να προσφέρει κάποια υπηρεσία (π.χ. φύλαξη παιδιών, μαγείρεμα, κηπουρική, εκμάθηση γλώσσας) και να ικανοποιήσει έτσι ανάγκες που η πενιχρή του σύνταξη αδυνατεί να του καλύψει.

Επίσης, με τον τρόπο αυτό, οι άνθρωποι παύουν να είναι παθητικοί καταναλωτές, αποκτούν και πάλι έλεγχο στην οικονομική δραστηριότητα, ενώ αναπτύσσουν μεταξύ τους σχέσεις αλληλεγγύης, πράγμα που έχει τεράστια σημασία στις σημερινές συνθήκες ανταγωνισμού και διάρρηξης της συνοχής του κοινωνικού ιστού.

Ταυτόχρονα, με την τοπικοποίηση της οικονομίας, τα συστήματα αυτά απαντούν στο τεράστιο οικολογικό και οικονομικό πρόβλημα της ανάγκης για μείωση των ανταλλαγών μεγάλων αποστάσεων, που είναι ενεργειοβόρες και, εν τέλει, αντιοικονομικές, μια και το κόστος τους δεν επιβαρύνει τα προϊόντα, αλλά μεταφέρεται στους καταναλωτές και φορολογούμενους, καταστρέφοντας, παράλληλα, τη μικρή τοπική επιχείρηση.

Είναι χαρακτηριστική μια έρευνα της Γιούροστατ, που κατέδειξε ότι, για παράδειγμα, στην Αγγλία, για κάθε οκτώ λίρες που κατατίθενται, οι τράπεζες επανεπενδύουν μόνο τη μία σε τοπικό επίπεδο. Τα μεγάλα σουπερμάρκετ δημιουργούν μία θέση απασχόλησης για κάθε 250.000 λίρες τζίρο, ενώ τα μικρά καταστήματα τροφίμων, μία θέση για κάθε 50.000 λίρες! («Άρδην», τ. 45, Οκτ. 2003).

Ακόμα, η επιστροφή στην τοπική οικονομία και διαχείριση καθιστά τους ανθρώπους και πάλι συλλογικά υποκείμενα, δηλαδή ενεργούς πολίτες, και ευνοεί τη χρήση ήπιων οικολογικών μεθόδων, τόσο στην παραγωγή όσο και στην κατανάλωση.

Κάποια ανάλογα δίκτυα αρχίζουν να εμφανίζονται δειλά-δειλά και στην Ελλάδα. Πρόκειται κυρίως για Τράπεζες Χρόνου, περιορισμένης εμβέλειας για την ώρα. Ωστόσο, μπροστά στην κρίση που απειλεί και τη χώρα μας, είναι πιθανό να αρχίσουν να εξαπλώνονται και να συστηματοποιούνται.

Δυστυχώς, στην Ελλάδα δεν έχει απομείνει τίποτα από την τεράστια παράδοση κοινοτισμού που υπήρχε, μέχρι πρόσφατα. Ένας απρόσωπος κρατικός μηχανισμός, που εξυπηρετεί μόνο τα συμφέροντα των πολιτικών και κοινωνικών ελίτ, έχει καταβροχθίσει και έχει εξαφανίσει τις τοπικές κοινωνίες, που κάποτε αποτελούσαν την κινητήρια δύναμη της ελληνικής κοινωνίας.

Μήπως ήρθε ο καιρός να ανασυστήσουμε κι εμείς «των Ελλήνων τις κοινότητες»;

Advertisements

4 thoughts on “Στρατηγικές για την έξοδο Ι: Η κοινωνική αλληλεγγύη απέναντι στην κρίση της παγκοσμιοποίησης

  1. Ρε…φτιάξε το post…μου βγάζει κάτι Κινέζικα στα μέσα του!

  2. Πω- Πω σκουπίδι αδερφέ μου… Μισή ώρα έσβηνα….

    Τώρα πρέπει να είναι εντάξει…

  3. Γι’ αυτό το κίνημα «οβολός» που πρόκειται να εμφανισθεί σύντομα, τί γίνεται; Έχουμε καμμια πληροφόρηση;

περιμένουμε τα σχόλιά σας!

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s